6 KINH NGHIỆM VIẾT BÀI BÁO KHOA HỌC BẠN CẦN BIẾT

[Series Newbie NCKH P38]

Viết bài báo khoa học để công bố trên các tạp chí chuyên ngành là mục tiêu của rất nhiều sinh viên khi tham gia nghiên cứu khoa học (NCKH). Tuy nhiên, không ít bạn cảm thấy hoang mang khi lần đầu tiếp cận với quy trình xuất bản, phản biện (peer review) hay không biết làm sao để đối phó với việc bản thảo bị từ chối.

Thực tế, viết bài báo khoa học không phải là một kỹ năng bẩm sinh mà là một quá trình học hỏi và rèn luyện. Dưới đây là 6 kinh nghiệm viết bài báo khoa học thực tế được đúc kết từ các chuyên gia, giúp bạn định hướng rõ ràng hơn trên con đường học thuật của mình.

1. Bài tiểu luận điểm A trên lớp chưa chắc đã sẵn sàng để xuất bản

Rất nhiều sinh viên mang tâm lý ngây thơ rằng một bài tiểu luận, báo cáo môn học hay thậm chí là khóa luận tốt nghiệp đạt điểm xuất sắc có thể gửi thẳng đến các tạp chí khoa học để xin xuất bản. Tuy nhiên, tiêu chuẩn của một bài báo khoa học (manuscript) hoàn toàn khác với một bài tập trên lớp.

Một bài báo khoa học cần tuân thủ cấu trúc chuẩn mực, có văn phong học thuật chuyên nghiệp, đóng góp tri thức mới và phải trải qua quá trình biên tập kỹ lưỡng. Nếu bạn nhận được phản hồi từ Tổng biên tập (Editor) yêu cầu chỉnh sửa cấu trúc hoặc nâng cấp nội dung bài viết thay vì từ chối thẳng, hãy xem đó là một cơ hội may mắn. Bạn sẽ cần đầu tư thêm thời gian để chuyển đổi bài tập trên lớp thành một bản thảo "sẵn sàng xuất bản" (publication ready).

2. Bị từ chối là một phần tất yếu của quá trình xuất bản

Quy trình phản biện (peer review) là bước bắt buộc để bài báo của bạn được công bố trên các tạp chí uy tín. Khi nộp bài, bản thảo sẽ được đánh giá bởi Tổng biên tập và các chuyên gia độc lập trong cùng lĩnh vực. Kết quả trả về thường rơi vào các trường hợp:

• Chấp nhận (Accept)
• Yêu cầu chỉnh sửa nhỏ (Minor revision)
• Yêu cầu chỉnh sửa lớn (Major revision)
• Từ chối (Reject).

Cực kỳ hiếm có trường hợp một bài báo khoa học được chấp nhận ngay lập tức trong lần nộp đầu tiên mà không cần chỉnh sửa. Vì vậy, nếu bạn nhận được yêu cầu "chỉnh sửa và nộp lại" (revise and resubmit), đó là một tín hiệu rất tích cực. Nếu bài báo bị từ chối, đừng vội bỏ cuộc. Hãy đọc kỹ nhận xét của phản biện, tìm ra nguyên nhân, chỉnh sửa bản thảo và thử sức với một tạp chí khác.

3. Bản thảo phải phù hợp với tạp chí khoa học

Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến bài báo bị từ chối ngay lập tức (desk reject) là bản thảo "không phù hợp" (not a fit) với tạp chí.

Trước khi nộp bài, bạn phải dành thời gian nghiên cứu kỹ các tạp chí tiềm năng. Hãy đảm bảo rằng mục tiêu, phạm vi nghiên cứu (scope) và đối tượng độc giả của tạp chí hoàn toàn trùng khớp với nội dung bài báo của bạn. Ví dụ, nếu bạn nộp một bài viết về chủ đề y tế toàn cầu nhưng tạp chí lại chuyên tập trung vào sức khỏe của một nhóm dân số cụ thể tại địa phương, bài viết chắc chắn sẽ bị loại vì sai định hướng.

4. Đừng xem những nhận xét của phản biện là sự đả kích cá nhân

Khi mới bắt đầu viết bài báo khoa học, bản thảo giống như "đứa con tinh thần" của bạn. Việc nhận về những lời nhận xét thẳng thắn, đôi khi có vẻ gay gắt từ người phản biện có thể khiến bạn cảm thấy tổn thương. Tuy nhiên, các chuyên gia luôn khuyên rằng: "Bạn phải rèn luyện cho mình một tinh thần thép" (grow thick skin).

Hãy nhớ rằng, những lời nhận xét hay quyết định từ chối không có nghĩa là nghiên cứu của bạn kém cỏi hay bài báo không có giá trị. Nó chỉ đơn thuần là bài viết của bạn cần được đầu tư thêm thời gian, làm rõ các luận điểm hoặc hoàn thiện cách trình bày để đạt tiêu chuẩn công bố.

5. Tận dụng tối đa các nguồn tài nguyên miễn phí

Bạn không hề cô đơn trên hành trình này. Hiện nay có rất nhiều nguồn tài nguyên hỗ trợ tác giả trẻ hoàn thiện kỹ năng viết bài báo khoa học. Bạn có thể tìm thấy các hướng dẫn chi tiết, tài liệu tập huấn trên website của các nhà xuất bản lớn.

Bên cạnh việc đọc sách và tài liệu, một chiến lược cực kỳ hiệu quả để nâng cao kỹ năng là đăng ký làm người phản biện (peer reviewer). Bạn không nhất thiết phải là người đã công bố hàng chục bài báo mới có thể làm phản biện. Việc đóng vai trò chuyên gia đánh giá sẽ giúp bạn hiểu rõ "đường đi nước bước" của quy trình xuất bản, từ đó rút ra bài học cho chính bản thảo của mình.

6. Kiên trì là chìa khóa quan trọng nhất

Trong giới học thuật có một câu nói đùa nhưng rất thật: "Nếu bạn không có một ngăn kéo chứa đầy những lá thư từ chối, điều đó có nghĩa là bạn làm việc chưa đủ chăm chỉ".

Khi bài báo hoặc đề xuất nghiên cứu của bạn bị từ chối, đừng vứt bỏ những lời nhận xét của người phản biện vào góc tủ hay xóa ngay email. Hãy cho phép bản thân buồn bã và tức giận trong một ngày, nhưng sau đó, hãy mang những nhận xét đó ra, đọc lại một cách khách quan và bắt tay vào việc chỉnh sửa. Kiên trì rèn luyện, liên tục cải thiện và không ngại chia sẻ tri thức chính là con đường dẫn đến những công bố chất lượng.

Nguồn tham khảo: Enriquez, M. (2022). Six Tips for Success: Writing for Publication. Hispanic Health Care International, 20(1), 2-3.v